مصاحبه استاد عبدالکریم پاک سیرت در خصوص موسیقی دزفول

آخرین اخبار مصاحبه مقالات

موسیقـی دزفـول در گـذر ایـام / گفتگوی عبدالکریم پاک سریت با روزنامه ایران

1461011603_

شب موسیقی / آنجا که تاریخ زاده می‌شود و انسان با تمام ابعاد وجودی‌اش در آن پا می‌نهد هر آنچه از روح و ذهن انسان خاکی برمی‌آید، پا به عرصه بودن می‌گذارد؛ زبان، معماری، دانش و هنر همواره و همراه با انسان شکل می گیرد و رشد می‌کند. سازه‌های تاریخی در گذر زمان بدون تغییرات اساسی با شاخصه‌های خود به زمان حاضر می‌رسند و چون کتابی از روزگاران کهن می‌گویند. زبان با ثبت و ضبط شدنش هویت خود را حفظ می‌کند و هنر متعالی‌تر از گذشته به امروز می‌رسد و از تغییرات در امان نمی‌ماند.
موسیقی آن وجه از هنر است که با ریتمی دلنشین از ذهن خالقش برمی‌آید و بر قلب مخاطبش می‌نشیند. آنچه در این هنر بسیار محسوس است تغییراتی است که به مرور زمان در سازها و صداها ایجاد می‌شود و از آنجایی که امکان ضبط آن وجود نداشته گاه با تغییراتی به امروز رسیده است اما باید دانست با همه این احوال موسیقی‌های محلی خود را به امروز و به یونسکو رسانده‌اند و هویت تاریخی خود را همپای معماری‌ها و پل‌ها و کاخ‌ها اثبات کرده‌اند.موسیقی ۲۴ مقام دزفول نیز از این دست موسیقی‌های محلی است که در یک منطقه شکل گرفته و با همه ویژگی‌های منحصر به فردش در سال گذشته در زمره آثار ملی به ثبت رسید و این وظیفه خطیر برعهده عبدالکریم پاک ‌سیرت، خواننده و پژوهشگر موسیقی بوده است. با وی به گفت‌وگو نشستیم تا از پیشینه و هویت این موسیقی بیشتر بدانیم.

لطفاً از تاریخچه موسیقی دزفول و پیشینه و ریشه‌های شکل‌گیری آن بگویید. چقدر این موسیقی از موقعیت جغرافیایی‌اش تأثیر پذیرفته است؟
برای بیان پیشینه و ریشه‌های تشکیل موسیقی هر قوم اول لازم است تاریخچه و موقعیت فرهنگی و جغرافیایی و اقلیمی آن مردم را مورد بررسی قرار دهیم.
دزفول را می‌توان شمالی‌ترین شهر استان خوزستان دانست که دارای موقعیت ممتاز جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی است. نوع گویش مردم فارسی دری است که در قدیم به آن خوزی می‌گفتند و اکنون ترکیبی است از فارسی دری و خوزی که البته به خاطر همجواری و ارتباط با لرستان در شمال غرب و نیز قرابت با لرهای بختیاری در شمال و شمال شرق اشتراکات و ارتباطات لهجه‌ای و گویشی با این اقوام دارد.
البته این مسأله نباید بدان گونه تلقی شود که مردم دزفول لر یا بختیاری هستند، بلکه دزفول دارای فرهنگ، زبان و سیستم فرهنگی بسیار کهن و اصیل و ریشه‌داری است که به رغم مهاجرت اقوام یاد شده همه این مهاجرین به نوعی در فرهنگ ریشه دار دزفول در حال استحاله و پیدا کردن رنگ و بوی شهری هستند و دزفول همچنان با استحکام، هویت فرهنگی و تاریخی خویش را به صورت شاخص و بارز حفظ کرده است.
جای انکار نیست مردمی با این پیشینه تاریخی و فرهنگی دارای یک موسیقی اصیل و قدیمی باشند که قرن‌هاست در قالب آواها و نواهای آئینی، دعا و مناجات، موسیقی‌های شادانه، موسیقی عروسی و عزا و انواع و اقسام دیگر آواها و نواهای با فرم و وزن شعری و هجاییِ متنوع و دلربا جریان دارد که پیوسته طی چند قرن گذشته در قالب موسیقی مقامی با عنوان موسیقی ۲۴ مقام (که عنوانی است علمی با صبغه تاریخی که کلیت آواها و نواهای موسیقی دزفول و نواحی اطراف را تحت پوشش قرار داده)، مشهور گشته است.
درخصوص جایگاه علمی و پیشینه عنوان موسیقی ۲۴ مقام دزفول بیشتر توضیح دهید؟
مردمی با تاریخ چند هزار ساله و آثار باستانی کهن مانند پل ساسانی که در سال ۲۶۳ میلادی ساخته شده و امروزه در بین آثار ثبت شده ملی به عنوان قدیمی‌ترین پل جهان معروف است و نیز سازه‌های آبی و دیگر بناهای دوران ساسانی که بیانگر عمق ابعاد مختلف پیشینه فرهنگی این شهر است دارای نوعی موسیقی است که جزو ارکان لاینفک فرهنگ مردمی دزفول است.
این موسیقی که در کتب قدیمی موسیقیدانان جهان اسلام در ادوار و شعب ۲۴ گانه موسیقی به نام
«دور خوزی» معروف است و عبدالقادر مراغه‌ای و رساله بنایی و رساله بهجت الروح منصوب به صفی‌الدین از آن نام برده‌اند در دزفول به دو شیوه و دو زبان اجرا می‌شود. یکی موسیقی ۲۴ مقام که همان موسیقی ردیف دستگاهی امروز با زبان معیار است و برای اجرای موسیقی آیینی در قالب تعزیه (شبیه‌خوانی) و منظومه خوانی‌ها و دیگر گونه‌های موسیقی مقامی از آن استفاده می‌شود و نوع دوم آن که زیرمجموعه‌ای است از موسیقی ۲۴ مقام که با گویش محلی دزفولی در قالب ترانه‌ها، آوازهای ردیف‌گونه با ضرب نهفته و سوگ سروده‌ها و غیره قابل اجراست.
تاکنون چه پژوهش‌هایی درخصوص موسیقی دزفول انجام داده‌اید؟
از آنجا که بنده در خانواده‌ای پرورش یافتم که پدرم از طفولیت گوش ما را با نغمات اصیل محلی و اشعار نغز و سراسر احساس این موسیقی پرورش داده بود و مادرم نیز با نوای لالایی که سرشار از عواطف و احساسات پاک مادرانه است روح و جان ما را با این نغمات آشنا ساخته است این امر باعث شد که روز به روز به این موسیقی علاقمندتر شوم و ژرفای تاثیرگذاری آن را در درون خویش بیشتر احساس کنم.
این کشش باعث شد تا این موسیقی را مورد مطالعه قرار داده و به دلیل درک عمیق از ارزش والای این موسیقی از سال ۱۳۶۵ به گردآوری اشعار، ترانه‌ها و آواها و نواهای این موسیقی بپردازم و هرچه به اطلاعاتم افزوده می‌شد برای تحقیق و پژوهش پیرامون این موسیقی و جایگاه آن در پیکره موسیقی کشور بیشتر تشویق می‌شدم تا جایی که در طی حدود ربع قرن (۲۵ سال) از همه استادان موسیقی محلی، تعزیه خوانان، ذاکرین و اصحاب فرهنگ و هنر شهر دزفول و شهرهای اطراف آن از جمله شوشتر، کسب فیض کرده و اطلاعات ذیقیمت آنها به روی کاغذ و صدایشان را روی نوار ضبط کردم و برای اولین بار گزیده‌ای از این مطالعات را طی مصاحبه‌ای که استاد محمدرضا درویشی پژوهشگر نامی موسیقی نواحی در مهر ماه ۱۳۷۲ در دزفول با بنده انجام دادند در کتاب موسیقی نواحی مختلف ایران (دفتر جنوب) انتشارات حوزه هنری در سال ۱۳۷۳ به چاپ رسانده و در دسترس عموم قرار دادم.
موسیقی دزفول در پنجمین همایش ثبت میراث معنوی کشور به ثبت ملی رسیده است لطفاً در این مورد نیز برای خوانندگان ما توضیح بفرمایید؟
سازمان فرهنگی هنری یونسکو که دفتر آن از سال ۱۳۴۳ در دزفول راه‌اندازی شده است در تابستان ۱۳۹۱ مسئولیت تهیه و تنظیم پروپزالِ مربوط به ثبت ملی موسیقی دزفول را جهت ارائه به پنجمین همایش بررسی میراث معنوی کشور که توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور در هتل گاجره دیزین برگزار شد برعهده من گذاشت.
در نهایت این پرونده با هماهنگی و روال اداری میراث فرهنگی استان خوزستان و دیگر دست اندرکاران سازمان میراث فرهنگی یونسکو تهیه و تحت عنوان موسیقی ۲۴مقام (مقوم) و به همراه ۱۳ پرونده که زیرمجموعه این موسیقی است با عناوین اذان و مناجات، موسیقی تعزیه (شبیه‌خوانی)، نوحه‌های پامنبری، مرثیه خوانی، آوازهای صوفیانه (مثنوی و منظومه‌خوانی‌ها)، ضربی‌خوانی و ساز و آواز با زبان معیار فارسی (و نیز در بخش موسیقی بومی با گوشی دزفولی)، دشتی خوانی یا آوازهای ردیف گونه محلی، آوازهای حماسی با گویش محلی، ضجه موره‌ها یا آوازهای سوگواری عزیزان، شادیانه‌ها یا ترانه‌های بزمی (عروسی و ختنه سوران)، شادیانه‌های مذهبی یا مولودی خوانی با گویش محلی، انواع رقص‌ها و رنگ‌های محلی و بازی‌های کودکان را به ثبت ملی رسانده و برگ زرین دیگری بر کتاب افتخارات فرهنگی و هنری شهر دزفول اضافه کردم.
کدام بزرگان و هنرمندان عرصه هنر، موسیقی ۲۴ مقام دزفول را به اینجا رسانده‌اند؟

musicnight002

از موسیقیدانان بزرگ دوره قاجار و دوره پهلوی اول می‌توان از استاد ملاحسین خلیفه صاحب کتاب دایرئ‌الموسیقی چاپ بمبئی، ملا ولی ذاکر صالحی و نیز استاد حسن نکیسایی (استاد تار)، استاد حسین هزاردستان (خواننده ممتاز محلی) و استاد حسن باخدایی (نوازنده بی بدیل تنبک و سرنا) در دوره پهلوی اول نام برد و نیز می‌توان از موسیقیدانان دوره پهلوی دوم از استادانی مانند سیدجلال‌ هاشمیان (استاد تار و آهنگساز)، استاد مصطفی فیلوس (آهنگساز و نوازنده فلوت و ترانه سرا)، استاد سیدمجید احدزاده (خواننده و تعزیه‌خوان بزرگ) و استاد محمود گلشن فر (استاد تار) و استاد کرمعلی توکلی و هنرمندان دیگری مانند مانده، سیدمحمود شاهی، رسول‌علی خانی (رسون)، سید احمد منصوری، سید محمود طبیب غفاری، عبدالحسین سپید مو، غلامرضا کاظم زاده، ابراهیم رودبندی، کریم عنایت و غیره نام برد.
ویژگی و اختصاصات این موسیقی را در ارتباط با موسیقی دستگاهی ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟
این موسیقی یک موسیقی شهری است زیرا ساخته و پرداخته مردمی شهرنشین است که دارای زبان و فرهنگی بسیار قدیمی است، موسیقی دزفول از آنجا که نوعی موسیقی شهری است با گویش محلی، زیرمجموعه‌ای از موسیقی ایران است که ارتباطی تنگاتنگ از نظر فرم، فواصل، نظام پرده‌بندی، گردش ملودی، ضرب و دیگر آرایه‌های موسیقی ایرانی با موسیقی ملی ایران دارد.
تمام گوشه‌های آوازی، رنگ‌ها، ضربی‌ها، ترانه‌ها و ریز مقامات این موسیقی قابل اجرا در دستگاه‌های موسیقی ایرانی مانند دستگاه همایون و متعلقات آن، دستگاه شور و متعلقات آن، دستگاه ماهور، دستگاه سه‌گاه، دستگاه چهارگاه و حتی دستگاه نوا و راست پنجگاه است که دارای نغمات و آواهایی بزمی و آئینی است که تحت عنوان موسیقی ۲۴ مقوم با زبان معیار فارسی و نیز گویش محلی دزفولی قابل اجراست و قابلیت ارائه در سطح ملی جهت پربارتر کردن و متنوع‌تر کردن ردیف موسیقی دستگاهی است، چرا که این موسیقی زیرمجموعه‌ای از موسیقی کهن مکتب شیراز (فارس قدیم) است که بیشتر ردیف‌های موسیقی و دستگاهی امروزه ایران از این مکتب برخاسته است.
ماهیت این موسیقی بر کدام سازها پایه‌گذاری شده و چه اندازه با کاربرد این سازها در موسیقی ملی شباهت دارد؟
شاخص‌ترین و مهم‌ترین ساز در موسیقی دزفول در درجه اول تار و سپس فلوت (پیشه)، جفته (دوزله)، سرنا، دایره و تنبک است که از نظر نظام فواصل و پرده‌بندی و دور ضرب‌آهنگ ملودی‌هایی که با این سازها اجرا می‌شود شباهت زیاد و ارتباط تنگاتنگ با موسیقی ملی ایران دارد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code